Þegar sorgin mætir kerfinu

Það er fátt sem rífur meira undan fólki en andlát maka, foreldris, barns eða annars náins ástvinar. Á slíkum tímum ætti samfélagið að standa þétt við bakið á þeim sem eftir sitja. Ekki aðeins með fallegum orðum um samhug, heldur með raunverulegri, sýnilegri og samhæfðri aðstoð.

En allt of oft blasir önnur mynd við.

Þegar einstaklingur fellur frá tekur ekki við einfalt, mannlegt og skýrt ferli þar sem aðstandendum er leitt áfram skref fyrir skref. Þvert á móti þurfa syrgjendur gjarnan að breytast á örskömmum tíma í hálfgerða sérfræðinga í dánarbúum, skattamálum, lífeyrismálum, tryggingum, bönkum, reikningum, opinberum eyðublöðum og réttindum sem eru falin á ólíkum stöðum í kerfinu.

Þetta er ekki boðlegt.

Við andlát verður til dánarbú sem tekur við eignum, skuldum, réttindum og skyldum hins látna. Það er lagalega skiljanlegt. En fyrir venjulegt fólk í áfalli er þetta ekki einföld lagatæknileg staðreynd. Þetta þýðir að syrgjendur þurfa að fóta sig í kerfi þar sem aðgangar lokast, umboð falla niður, reikningar halda áfram að berast, skattamál halda áfram að lifa og ýmis réttindi þarf að sækja sérstaklega um.

Það sem vantar er ekki endilega að engar upplýsingar séu til. Vandinn er að upplýsingarnar eru dreifðar víða, settar fram á stofnanamáli og oft þannig að fólk þarf sjálft að vita hvað það á að leita að áður en það getur fundið svarið.

Aðstandandi í sorg á ekki að þurfa að þekkja muninn á einkaskiptum, opinberum skiptum, leyfi sýslumanns, framtali dánarbús, erfðafjárskatti, lífeyrisréttindum, makalífeyri, útfararstyrkjum, félagslegri aðstoð og mögulegri lækkun skatta vegna fjárhagsröskunar. Kerfið á að koma til móts við fólk áður en það villist.

Í staðinn virðist ríkið oft vera mun betur skipulagt þegar kemur að innheimtu en þegar kemur að stuðningi.

Skatturinn gleymir sjaldan. Reikningar rata sína leið. Álagning og kröfur geta komið löngu eftir andlát. Dánarbúið lifir áfram í kerfinu, jafnvel þótt fjölskyldan sé enn að reyna að átta sig á missinum. En þegar kemur að því að veita syrgjendum heildstæða aðstoð, eina gátt, einn ráðgjafa eða skýran réttindapakka, þá verður kerfið allt í einu óskýrt, brotakennt og fjarlægt.

Þetta segir okkur eitthvað um forgangsröðun.

Ríkið hefur byggt upp öflug kerfi til að tryggja að gjöld, skattar og skyldur glatist ekki við andlát. En hvar er sama metnaður þegar kemur að því að tryggja að ekkja, ekkill, börn eða aðrir nákomnir fái sjálfkrafa upplýsingar um réttindi sín? Hvar er sama skilvirkni þegar kemur að sorgarstuðningi, fjárhagslegri ráðgjöf, félagslegri aðstoð eða leiðsögn í gegnum dánarbú?

Það á ekki að vera þannig að aðstandendur þurfi að hringja milli stofnana, lesa sér til á mörgum vefsíðum, bíða eftir bréfum, sækja um aðgang, afla gagna, túlka eyðublöð og vonast til að þeir hafi ekki misst af einhverjum réttindum.

Sorg er ekki verkefnastjórnun.

Sorg er ekki rétti tíminn til að læra opinbert kerfi frá grunni.

Sorg er ekki rétti tíminn til að þurfa að berjast fyrir upplýsingum sem ættu að berast sjálfkrafa.

Það er auðvitað nauðsynlegt að dánarbú séu gerð upp með réttum hætti. Það er eðlilegt að skuldir, eignir, skattar og erfðir séu meðhöndluð samkvæmt lögum. En það er líka eðlilegt að stjórnvöld geri sér grein fyrir því að á bak við hvert dánarbú er fólk. Fólk sem hefur misst. Fólk sem er oft í áfalli. Fólk sem þarf ekki meiri kulda frá kerfinu.

Það þarf að breyta þessu.

Aðstandendur ættu að fá sjálfkrafa skýra, einfalda og persónulega leiðsögn eftir andlát nákomins ættingja eða maka. Ekki aðeins almenna vefsíðu, heldur raunverulega þjónustu. Það ætti að vera ein opinber gátt þar sem hægt er að sjá næstu skref, stöðu dánarbús, hvaða stofnanir hafa fengið tilkynningu, hvaða réttindi kunna að eiga við og hvaða skyldur eru fram undan.

Það ætti að vera sjálfsagt að fólk fái upplýsingar um mögulegan rétt til stuðnings vegna útfararkostnaðar, lífeyrisréttindi, makalífeyri, skattaleg úrræði, félagslega ráðgjöf og sorgarstuðning. Ekki sem falda möguleika sem aðeins þeir finna sem hafa orku, þekkingu eða tengsl til að leita. Heldur sem virkan hluta af þjónustu ríkisins við fólk á einum viðkvæmasta tíma lífsins.

Stjórnvöld tala mikið um stafræna þjónustu, einföldun og mannmiðað kerfi. En raunverulegt próf á slíku kerfi er ekki hvernig það þjónustar fólk þegar allt gengur vel. Prófið er hvernig það kemur fram við fólk þegar lífið hrynur.

Þegar maki deyr. Þegar foreldri deyr. Þegar barn deyr. Þegar heimilið stendur eftir með sorg, óvissu og spurningar.

Þá á kerfið ekki að birtast fyrst og fremst sem krafa, gjald, eyðublað eða skattreikningur.

Það á að birtast sem hjálp.

Ef ríkið getur tryggt að reikningar berist eftir andlát, getur það líka tryggt að réttindi og stuðningur berist jafn skýrt.

Allt annað er pólitísk ákvörðun.