Málefni barna – bönnuð börnum - II

Í fyrri grein um málefni barna var fjallað um mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og hlutverk þeirra. Að meginstefnu til má segja að þau séu sett af borgurum landsins til að verja þá sjálfa gegn stjórnvöldum. Hér er ætlunin að fjalla sérstaklega um ákvæði 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár sem er það ákvæði sem hefur mest vægi allra mannréttinda. Það rýmir öðrum mannréttindum til hliðar ef þau rekast á. Þetta er hið einstaka íslenska barnaréttarákvæði sem var innleitt í stjórnarskrá með meiri krafti en aðrar þjóðir hafa gert.

Gott að hugleiða

Varðandi alla umræðu, ákvarðanir og meðferð á réttindum barna er mikilvægt að hafa hugfast að börn eru borgarar. Við fæðingu eignast þau réttinn til lífs og öðlast öll mannréttindi sem stjórnarskráin hefur að geyma og einu betur. Þau eignast sjálfstæðan rétt til að eignast það líf sem þau kjósa sér. Foreldrar eða aðrir forsjáraðilar eiga börn ekki í þeirri merkingu. En þeir bera umönnunarskyldur sem miðast við að barnið sé sjálfstætt og geti valið sér eigið líf. Foreldrar eiga ekki réttindi gagnvart börnum heldur bera þeir skyldur. Sem dæmi má nefna að umgengnisréttur er í raun ekki réttur foreldris heldur réttur barns. Umgengni foreldra við barn sitt er leidd af rétti barnsins til að umgangast foreldra. Börnin eiga hins vegar velferðarréttindi gagnvart foreldrum og öllum öðrum sem hafa með málefni þeirra að gera.

Barnaréttarákvæðinu er ekki skipað hæst í flokki mannréttinda vegna varnarleysis barna. Varnarleysi á við um ýmsa sem stríða við fatlanir, veikindi og fleira slíkt. Barnaréttarákvæðið verndar börn í þeim tilgangi að verja mikilvæga almannahagsmuni. Þeir felast í því að börn taki við stjórn lýðveldisins og viðhalda því. Því er lýðheilsu og langlífi lýðveldisins best borgið með því að tryggja það að börn blómstri enda getur sérhvert barn borið hæfileika til að taka við stjórn landsins og veitt því langlífi. Kerfið eins og það er í dag er hins vegar vissulega með þeim hætti að eyðileggja tækifæri barna og um leið langlífi lýðveldisins.

Hvers vegna eru börn ekki í vinnu eða á þingi?

Ef börn eiga öll mannréttindi sem tilgreind í stjórnarskrár hvernig stendur þá á því að þau geti ekki ákveðið að nýta atvinnufrelsið og byrjað að vinna, boðið sig fram í kosningum eða nýtt kosningarétt? Svarið felst einmitt í barnaréttarákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár. Börnum er miklu hollara að leika sér en að vinna. Ekkert barn nennir að sitja dagana langa í þingsal og jafnvel vaka fram eftir. Börnum er nokkuð sama um stjórnmál og eru líklega ekki sammála um hugmyndina sem þar býr að baki. Barnaréttarákvæðið ver börn fyrir því að þurfa að taka þátt í óhollum leikjum fullorðinna. Það ver börn sömuleiðis fyrir því að gera ekki það sem þau hafa ekki þroska eða getu til. Þau eiga samt öll mannréttindi enda sjálfstæðir borgarar. Sum mannréttindi eru í nokkurs konar geymslu í samræmi við velferð þeirra og þroska.

Barnaréttarákvæðið

Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.

Í athugasemdum við frumvarp til stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, segir í skýringum við 14. gr. að ákvæðið feli í sér vissa stefnuyfirlýsingu og sæki meðal annars fyrirmynd í 3. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins (Barnasáttmálans) frá 20. nóvember 1989. Segir í frumvarpinu að með ákvæðinu sé einkum gert ráð fyrir að leggja skyldu á löggjafann til að setja lög um að veita börnum fyrrnefnda tryggingu.

Ákvæði 3. gr. Barnasáttmálans er eitt mikilvægasta ákvæði hans en það verkar sem nokkurs konar safngrein. Það táknar að allar aðrar greinar sáttmálans skuli skýrðar út frá 3. gr. Í 1. tölulið. 3. gr. sáttmálans, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 19/2013, segir að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Þá er í 2. og 6. gr. samningsins kveðið á um að aðildarríki hans skuli í hvívetna virða réttindi barnsins og tryggja af fremsta megni að börn megi lifa og þroskast. Í 1. tölulið 12. gr. sé jafnframt mælt fyrir um að tryggja skuli barni sem myndað getur eigin skoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða og skuli tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska. Síðan segir í 2. tölulið greinarinnar að vegna þessa skuli barni einkum veitt tækifæri til að tjá sig við hverja þá málsmeðferð fyrir dómi eða stjórnvaldi er barnið varðar, annað hvort beint eða fyrir milligöngu talsmanns eða viðeigandi stofnunar, á þann hátt sem samræmist reglum í lögum um málsmeðferð. Þá segir í 13. gr. samningsins að slíkt feli í sér rétt til að leita, taka við og miðla hvers kyns vitneskju og hugmyndum án tillits til landamæra, annað hvort munnlega, skriflega eða á prenti, í formi lista eða eftir hvers kyns öðrum leiðum að vali þess. Loks verði ráðið af 41. gr. samningsins að hann kveði á um lágmarksréttindi barns.

Í athugasemdum með frumvarpi um lögleiðingu Barnasáttmálans, sem varð að lögum nr. 19/2013, segi að 1. tölul. 3. gr. sáttmálans feli í sér eina af stoðum hans ásamt öðrum meginreglum 2., 6. og 12. gr. og ber að túlka einstök ákvæði hans með það í huga.

Við mat á því hvað telst vera barni fyrir bestu skuli taka mið af efni grundvallarreglna sáttmálans, laga hvers aðildarríkis, auk rannsókna og þekkingar á málefnum barna innan samfélagsins, ekki síst barnanna sjálfra. Sé réttur annarra settur framar réttindum barns beri sá sem tekur ákvörðun að gera grein fyrir ástæðum þess og rökstyðja það á sannfærandi hátt. Annað sé ekki í samræmi við barnasáttmálann. Forsenda þess að stjórnvöld geti tekið slíkar ákvarðanir, sem eru barni fyrir bestu samkvæmt 3. gr. sáttmálans, er að börn fái að segja skoðun sína, að á þau sé hlustað og að skoðanir þeirra séu virtar í samræmi við aldur þeirra og þroska, sbr. 12. gr. Þessi réttur barna er ekki aðeins bundinn við persónuleg málefni heldur nær hann einnig til málefna samfélagsins og fyrst og fremst þeirra málefna sem vernda nánasta umhverfi barnanna og þau þekkja af eigin raun. Þetta sé grundvöllur nútímaskoðunar á börn sem sjálfstæðra einstaklinga með eigin réttindi og markar endalok þeirrar aldagömlu hugmyndar að börn séu „eign“ foreldra sinna.

Þótt þetta sé látið í hendur hins almenna löggjafa er í ákvæðinu sjálfu kveðið á um að vernd barna skuli tryggð í þágu velferðar þeirra. Af því leiðir að sú grundvallarregla um réttindi barna að hagsmunir barna skuli hafa forgang, eins og velferð þeirra krefst, er varin í stjórnarskrá. Þá er einnig litið svo á að markmið 3. mgr. 76. gr. sé að tryggja að íslensk lög séu í samræmi við barnasáttmálann en hann hvílir á framangreindri grundvallarreglu. Því leiða af stjórnarskránni önnur ákvæði á borð við að friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis skuli víkja þegar velferð barns er í húfi.

Af þess má leiða að stjórnvöld hafi brotið gegn ákvæði 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár við setningu laga á borð við barnaverndarlög og barnalög með því að færa yfirráð og úrskurðarvald um velferð barna til sveitarfélaga og sýslumanna í stað dómara. Reyndar mætti ganga langra og færa rök fyrir því að stjórnvöld hafi viðhaft langvarandi háttsemi í málefnum sem þau hafi ekki forræði á. Því mætti halda fram að háttsemi stjórnvalda sé svo alvarleg, langvarandi og umfangsmikil að hún hafi leitt til almennrar villu í samfélaginu og hafi skaðað réttarvitund almennings með þeim hætti sem heyrir undir lög um ráðherraábyrgð nr. 4/1963.

Barnasáttmálinn var í raun tekinn upp í barnaréttarákvæði stjórnarskrár með stjórnskipunarlögum nr. 97/1995. Síðar var efni sáttmálans tekið upp í heild sinni með lögum nr. 19/2013. Það má því vel vera eðlilegt að undrast innleiðingu Barnasáttmálann í sveitarfélög sem nú stefndur yfir. Það mætti halda að sveitarfélög hafi ekki þekkt eða farið eftir sáttmálanum.

Líklega hefur engin þjóð innleitt mannréttindi barna með jafn afgerandi hætti og Íslendingar sem skipuðu réttindum barna efst í röð mannréttinda í stjórnarskránni.

Ólögmæt sjónarmið við lagasetningu barnaverndarlaga

Í ljósi þess sem að ofan var sagt er nokkuð áhugavert að velta fyrir sér hvers vegna barnaverndarlög eru eins og þau eru. Skýringin liggur þó nokkuð í augum uppi. Sjá má glögg vísindaleg merki um að barnaverndarlögin hafi þróast út frá ólögmætum sjónarmiðum sem fara gegn mannréttindaákvæðum stjórnarskrár.

Í greinargerð með frumvarpi að lögum nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna var dómstólaleið hafnað á þeim forsendum með henni væri erfitt að tryggja nægilega sérþekkingu sem nauðsynleg var talin í barnaverndarmálum. Með öðrum orðum; sveitarfélög eru hæfari til að dæma mál barna en dómstólar. Í þessi „rök“ er einnig vísað í greinargerð frumvarps að gildandi barnaverndarlögum nr. 88/2002. Ekkert segir þó um það hver sú sérþekking skuli vera.

Við smíði beggja laganna, hinna gömlu og nýrri, var vísað til þess að ákvarðanir í barnaverndarmálum væru íþyngjandi og heyrðu undir dómstóla eftir almennum sjónarmiðum um friðhelgi einkalífs og annarra mannréttinda. Meðferð fyrir dómstólum væri styttri auk þess sem sjónarmið voru nefnd sem vörðuðu réttaröryggi aðila. Þá var vísað til þjóðréttarskuldbindinga. Við svo búið hafi sú leið valin sem beinlínis sem beinlínis er bönnuð.

Þrátt fyrir að dómstólar hafi fengið meira vægi árið 2002 þá verður að hafa í huga að ekki var leitað leiðbeininga í mannréttindaákvæði stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Við það virðist sem hin kraftmikla aðferð borgara landsins við innleiðingu barnasáttmála sé horfin úr sögunni sem nú er sögð.

Líklega skiptir engu máli hvaða sjónarmiðum eða mælikvörðum er beitt. Sjálfstæðar barnaverndarnefndir sveitarfélaga geta aldrei farið með almennan ágreining. Hvað þá ágreining barna. Félagsráðgjafar barnaverndar sveitarfélaga dæma ekki aðeins í málum barna. Þeir ákveða hvort skuli hefja barnaverndarmál, rannsaka það sjálfir, rita öll sönnunargögnin sjálfir og dæma svo í málunum.

Síðast en ekki síst

Síðast en ekki síst verður varla fram hjá því litið að sveitarfélög eru margbreytileg og því kunna staðbundin áhrif og landhættir að skapa ólíkar áherslur og leiða þar með til ójafnræðis á landsvísu.